İSTANBUL – Günümüzün en popüler teknolojisi olan üretken yapay zeka modelleri, sundukları cevaplarda küresel bir çeşitliliği yansıtmak yerine, dünya nüfusunun yalnızca %12’sini temsil eden “Batılı” bir zihin yapısıyla hareket ediyor. Uzmanlar, bu durumun sadece kültürel bir sapma değil, aynı zamanda bir “egemenlik sorunu” olduğu konusunda uyarıyor.
Harvard Üniversitesi ve çeşitli uluslararası kurumların hazırladığı “Which Humans” (Hangi İnsanlar) başlıklı makale, yapay zekanın WEIRD (Batılı, Eğitimli, Sanayileşmiş, Zengin ve Demokratik) toplumların değer yargılarını evrensel doğrular gibi sunduğunu ortaya koydu.
Yapay Zekanın Mimarisinde “Batılı” Kodlar
AA muhabirinin sorularını yanıtlayan SETA araştırmacısı ve ETAI Direktörü Dr. Gloria Shkurti Özdemir, yapay zekanın bu yanlı tutumunun tesadüfi olmadığını, sistemin mimarisinden kaynaklanan dört temel yapısal nedeni olduğunu vurguladı:
- Veri Seti Kısıtlılığı: Modeller her ne kadar geniş verilerle eğitilse de; New York Times, Reddit ve GitHub gibi ağırlıklı olarak Batı merkezli kaynaklardan besleniyor.
- İnce Ayar (Fine-Tuning) Faktörü: Modelin “nasıl” konuşacağını belirleyen bu aşama, geliştirici şirketin kurumsal kültürünü doğrudan yansıtıyor.
- İnsan Geri Bildirimi (RLHF): Modelleri eğiten ve “doğru cevaba” karar veren değerlendiricilerin büyük çoğunluğu belirli demografik profillerden geliyor.
- Altyapı Egemenliği: OpenAI, Google ve Meta gibi devlerin Silikon Vadisi merkezli liberal-bireyci değer çerçevesinde faaliyet göstermesi, modellerin “filtresini” belirliyor.
“Psikolojik Danışmanlıkta Kültürel Bağlam Göz Ardı Ediliyor”
Özdemir, yapay zekanın özellikle sosyal bilimler ve psikoloji alanındaki performansını eleştirerek, matematiksel doğruların aksine; aile, maneviyat ve toplumsal sorumluluk gibi kavramların kültürden kültüre değiştiğini hatırlattı.
“Bir Türk, bir Japon ve bir İskandinav kullanıcının aynı soruyu sorması, aynı cevabı hak ettikleri anlamına gelmez. Ancak yapay zeka, kalibre edildiği değer çerçevesinden konuştuğu için tüm kullanıcılara aynı çözüm önerilerini sunuyor.”
Dil Bariyeri: Türkçe Sorgularda “Yüzeysellik” Riski
Dr. Özdemir tarafından yürütülen ampirik çalışmalar, dil değiştikçe yapay zekanın analitik derinliğinin de değiştiğini gösteriyor. Yapılan testlerde ulaşılan çarpıcı sonuçlar şunlar:
- İngilizce sorgularda: Çok katmanlı, nüanslı ve derinlemesine analizler.
- Türkçe sorgularda: Daha yüzeysel, kaçınmacı ve içeriksiz genel geçer ifadeler.
Bu durumun toplumsal düzeyde bir “bilgi eşitsizliği” yarattığına dikkat çeken Özdemir, Türkçe üzerinden alınan çıktıların dilsel olarak daha kırılgan olduğunu ifade etti.
Milli Yapay Zeka: Yeni Bir Egemenlik Alanı
Yapay zekanın dış politikadan askeri karar destek sistemlerine kadar geniş bir yelpazede “devlet aklının” parçası haline geldiğini belirten Özdemir, Türkiye’nin kendi büyük dil modellerini (LLM) geliştirmesinin stratejik bir zorunluluk olduğunu söyledi.
“Kendi değerleriyle düşünen bir yapay zekaya sahip olmak, bugün egemenliğin yeni bir boyutudur,” diyen Özdemir, yerli modellerin sadece prestij değil, bilgi güvenliği ve stratejik bağımsızlık için kritik önemde olduğunun altını çizdi.
News
