Nazilli’nin 20 km. doğusunda, Dandalaz Çayı’nın Menderes Nehri’ne karıştığı bölgede kurulan Antiokheia (Antiocheia) kenti Menderes vadisinin doğudan girişinde bölgeye hâkim bir noktada yer almaktadır. Bu antik şehir Efes’ten başlayan Büyük Doğu Ticaret Yolu üzerindeki kilit Menderes Nehri köprüsünü kontrol etmekteydi. Bu nedenle stratejik bir konumdaydı. Bu kale Doğu-batı ve kuzey-güney yol ağını koruyan-gözetleyen bir stratejik noktaya kent inşa edilmiştir. Antiocheia, günümüzde Aydın ili Kuyucak ilçesi sınırlarında Başaran Köyü ile Azizabat Köyleri arasındadır.
1211 yılında Bizans İmparatorluğu ile Anadolu Selçuklu Devleti arasında Antiocheia Savaşı yaşanmıştır. Bu savaş iki devlet arasındaki Malazgirt ve Miryokefalon savaşlarından sonraki üçüncü büyük meydan savaşıdır. Burada Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev, rakibi I. Theodoros Laskaris’e karşı mücadele etmiştir.
Bu savaşın nedenleri, seyri ve sonuçları hakkında ayrıntılı bilgiler veren İslâm kaynağı İbn Bibi’dir. Batı kaynağı olarak ise İznik İmparatorluğu’nun tarihçisi Georgios Akropolites ve XIV. yüzyılın kaynağı Nikeforos Gregoras sayılabilir. Bunların dışında İslâm kaynaklarından Aksarayî’nin eseri ile Anonim Selçuknâme’de; Bizans kaynaklarından ise Pelagonia piskoposu George ve Akropolites’in devamı niteliğindeki Scutariotes’in eseri ile 1211 yılına ait kısa Bizans kroniğinde savaş ile ilgili bilgiler verilmiştir. Bu savaş İznik Bizans İmparatorluğu’nun ve Batı Anadolu’nun kaderini de tayin etmiştir. Bu savaşı kazanan İznik Bizans İmparatorluğu hem Batı Anadolu’da hâkimiyetini korumuş hem de siyasi olarak varlığını devam ettirmeyi başarmıştır.
Muharebe, Sultan I. Gıyâseddin Keyhüsrev’in ölümü ve Selçuklu ordusunun dağılmasıyla sonuçlanmıştır. Bu zafer, I. Theodoros Laskaris’in meşruiyetini pekiştirmiş ve İznik İmparatorluğu’nun bekası için bir “dönüm noktası” olmuştur. Ancak bu kesin zaferin coğrafi konumu, temel tarihsel kaynakların birbiriyle çelişen anlatıları nedeniyle bir asırdır süregelen bir akademik tartışmanın merkezinde yer almaktadır.
Bu savaşın yeri konusunda İbn Bibi ve Akropolites önemli bilgiler vermektedir. İbn Bibi, savaşın iki devlet arasında “Alaşehir sınırına” yakın bir yerde gerçekleştiğini belirtir. Böylece İbn Bibi, İstanbul, Latin işgalinde olduğu için varlığını İznik’te devam ettiren Bizans Devleti’nin ile Selçuklu Devleti sınır hattını bize bildirmiştir. Savaşın gerçekleştiği 1211 yılında yani Miryokefalon Savaşı’ndan (1176) sonra Bizans-Selçuklu sınırının Nazilli-Antiocheia hattı olduğu anlaşılmaktadır.
İbn Bibi’nin verdiği bilgi Alaşehir sınırına yakın bir yerdir. Bizans kronikleri, olaylara kronolojik olarak daha yakın olmaları, coğrafi unsurlara verdikleri önem ve anlatılarındaki askeri rasyonellik nedeniyle savaşın yeri konusunda Selçuklu kaynaklarına kıyasla çok daha güvenilir bir çerçeve çizmektedir. Akropolites gibi Bizans kronikleri savaşın Antiocheia’da gerçekleştiğini ifade etmiştir. Savaş Antiocheia’nın kuzeyinde Antiocheia-Nazilli arasındaki Menderes Ovası düzlüklerinde gerçekleştiği anlaşılmaktadır.
Kaynaklar incelendiğinde savaşı aslında Selçuklu ordusunun kazandığı bir sırada Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in öldürülmesi ile savaşın kaderinin değiştiği görülmektedir. Bu olayı İbn Bibi’nin gözüyle incelediğimizde İmparator Laskaris ile savaş sırasında karşılaşan Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev, imparatoru mızrağı ile attan düşürmüştür. O sırada ne yaşandı ise İmparator Laskaris’in öldürülmesine izin vermeyen Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev, İmparator Laskaris’i serbest bıraktırmıştır. Bunun üzerine İmparator ile askerleri kaçarken Selçuklu askerleri de yağma işlemine başlamıştır. Bundan sonra Sultan savaş alanında gezerken bir Frenk askeri Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev’i hançerleyerek ölümüne neden olmuştur. Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in şehit olması ile de savaşın seyri değişmiş, “şaşkın bir hale düşen” Selçuklu ordusu karşısında Bizans askerleri geri dönerek savaşı kazanmıştır. İbn Bibi’nin bu anlatımı karşısında Bizans kaynağı Akropolites tarafımızca daha mantıklı bir anlatımla olayı aktarmaktadır. Çünkü İmparatorun attan düşmüşken nedensiz serbest bırakılması, askerleri ile kaçması, sonrasında yağma sırasında Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in yalnız yani korumasız halde savaş alanını gezmesi ve bu sırada bir Frenk askerinin ortaya çıkıp onu öldürmesi büyük şüphe uyandırmaktadır. Bu nedenle Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in ölümü hakkında Akropolites’in anlatımı daha gerçekçi durmaktadır.
Bu savaşı Selçuklu ordusu kazansaydı, Batı Anadolu ve Menderes Vadisi Selçuklu hâkimiyetine girecekti. Bu savaş, bölgenin kaderini de belirlemiştir. Savaşı İznik İmparatorluğu kazandığı için Menderes Vadisindeki kentler, yerleşimler 1282 yılına kadar Bizans hâkimiyetinde kalmıştır. Nitekim Bizans İmparatorluğu Türk akınlarına karşı bölgedeki Mastaura ve Kestel kaleleri gibi yerleşimlere surlar inşa ettirmiş ya da kaleleri güçlendirmiştir.
KAYNAKÇA
Berkay Yekta Özer, “Bir Savaşın ‘Meçhul Mekânı’: Antiokheia Mı? Alaşehir Mi? 1211 Tarihli Bizans-Selçuklu Savaşının Menderes Antiokheiası’nda Vuku Bulduğuna Dair Tespitler”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Mart 2024, 43(76), s. 105-28.
Mutlu Adak ve Bülent Nuri Kılavuz, Türk Fetih Sürecinde Nazilli ve Çevresi (XI.-XV. Yüzyıllar Arası), Akademisyen Kitabevi, Ankara 2023.
Yusuf Ayönü, “İslâm ve Bizans Kaynaklarına Göre Antiokheia Savaşı”, Ege ve Balkan Araştırmaları Dergisi, Cilt: 2015-1, Sayı: 1, s. 1-12.
News
